لیست مواد شیمیایی آزمایشگاهی پرکاربرد

مواد شیمیایی آزمایشگاهی بخش جدایی ناپذیر فعالیت های تحقیقاتی، آموزشی، صنعتی، دارویی، پزشکی، غذایی و کنترل کیفیت هستند. از یک اسید ساده برای تنظیم pH گرفته تا معرف های تخصصی مورد استفاده در آنالیزهای دستگاهی، هر ماده شیمیایی نقش مشخصی در اجرای آزمایش ها دارد.
انتخاب ماده مناسب فقط به نام یا فرمول آن محدود نمی شود. مواردی مانند گرید شیمیایی، خلوص، شرایط نگهداری، تاریخ انقضا، سازگاری با سایر مواد و الزامات ایمنی نیز اهمیت زیادی دارند. استفاده از ماده ای با خلوص نامناسب می تواند نتیجه یک آزمون دقیق را کاملا تغییر دهد؛ درست مثل این که با خط کش چوبی بخواهیم قطر یک تار مو را اندازه بگیریم.
در ادامه، مهم ترین و پرکاربردترین مواد شیمیایی آزمایشگاهی به همراه فرمول و کاربرد آن ها معرفی شده اند.

1. آب مقطر و آب دیونیزه

آب مقطر و آب دیونیزه از پایه ای ترین مواد مورد نیاز در هر آزمایشگاه هستند. آب مقطر از طریق فرایند تقطیر تهیه می شود و بسیاری از ناخالصی ها و املاح آن حذف شده اند. آب دیونیزه نیز با استفاده از رزین های تبادل یونی تولید می شود و فاقد یون های معدنی مزاحم است.
این نوع آب ها برای تهیه محلول های استاندارد، شستشوی ظروف شیشه ای، رقیق سازی نمونه ها، کالیبراسیون تجهیزات و انجام آزمون های حساس کاربرد دارند. برای آزمایش های بسیار دقیق مانند HPLC، PCR یا آنالیزهای دستگاهی، ممکن است به آب با خلوص بالاتر مانند آب Ultra Pure نیاز باشد.

2. اسید کلریدریک

اسید کلریدریک یا هیدروکلریک اسید یکی از اسیدهای معدنی پرمصرف در آزمایشگاه است. این ماده معمولا به شکل محلول آبی شفاف عرضه می شود و در غلظت های مختلف برای کاربردهای عمومی و تخصصی مورد استفاده قرار می گیرد.
از کاربردهای اصلی اسید کلریدریک می توان به تنظیم اسیدیته محلول ها، آماده سازی نمونه برای آنالیز، حذف رسوبات معدنی، تیتر کردن بازها و تهیه برخی نمک های کلریدی اشاره کرد. در آزمایشگاه های آب و فاضلاب، صنایع غذایی، دارویی و شیمی تجزیه، HCl کاربرد فراوانی دارد.
اسید کلریدریک خورنده است و باید در ظروف مقاوم، در محیط دارای تهویه مناسب و دور از مواد بازی و فلزات نگهداری شود.

3. اسید سولفوریک

اسید سولفوریک یکی از مهم ترین اسیدهای معدنی در آزمایشگاه های شیمی و صنایع مختلف است. این ماده به دلیل خاصیت اسیدی بالا و توانایی جذب آب، در فرایندهای متعددی استفاده می شود.
کاربرد اسید سولفوریک در هضم نمونه های آلی و معدنی، آزمون های کنترل کیفیت، تهیه محلول های استاندارد، واکنش های سنتزی و برخی روش های اندازه گیری مانند COD بسیار رایج است.
هنگام رقیق سازی اسید سولفوریک، همیشه باید اسید را به آرامی به آب اضافه کرد؛ نه آب را به اسید. این نکته ساده از پاشش ناگهانی و ایجاد حرارت زیاد جلوگیری می کند.

4. اسید نیتریک

اسید نیتریک یک اسید معدنی قوی و اکسید کننده است که در آنالیز فلزات و آماده سازی نمونه برای دستگاه هایی مانند ICP، AAS و ICP-MS کاربرد زیادی دارد. این ماده می تواند بسیاری از فلزات و ترکیبات معدنی را حل کند و برای هضم نمونه های خاک، آب، آلیاژ، مواد معدنی و محصولات صنعتی استفاده می شود.
در آزمایشگاه های کنترل کیفیت فلزات، محیط زیست، معدن و صنایع آبکاری، اسید نیتریک یکی از مواد پرمصرف است. به دلیل خاصیت اکسید کنندگی، باید دور از مواد آلی، حلال های قابل اشتعال و مواد احیا کننده نگهداری شود.

5. اسید استیک

اسید استیک که در حالت غلیظ با نام اسید استیک گلاسیال نیز شناخته می شود، یک اسید آلی پرکاربرد است. این ماده در تهیه محلول های بافر استات، تنظیم pH، سنتز مواد آلی، رنگرزی، صنایع غذایی و آزمایش های بیوشیمی کاربرد دارد.
بافر استات که معمولا از ترکیب اسید استیک و سدیم استات تهیه می شود، در محدوده pH اسیدی ملایم عملکرد مناسبی دارد. اسید استیک نسبت به اسیدهای معدنی خطر کمتری دارد، اما نمونه غلیظ آن همچنان خورنده است و باید با تجهیزات حفاظت فردی استفاده شود.

6. سدیم هیدروکسید

سدیم هیدروکسید یا سود سوزآور یکی از بازهای قوی و بسیار پرکاربرد در آزمایشگاه است. این ماده معمولا به شکل پولک، پرک، گرانول یا محلول عرضه می شود و در تهیه محلول های قلیایی، تیتر اسیدها، تنظیم pH و انجام واکنش های شیمیایی نقش دارد.
NaOH در تماس با آب گرما تولید می کند؛ بنابراین باید هنگام تهیه محلول، ماده را به آرامی به آب اضافه کرد. این ترکیب رطوبت و دی اکسید کربن موجود در هوا را جذب می کند و به همین دلیل باید در ظرف دربسته و مقاوم نگهداری شود.

7. آمونیاک

آمونیاک در آزمایشگاه معمولا به صورت محلول آمونیاک در آب استفاده می شود. این ماده خاصیت بازی دارد و در تهیه محلول های بافر، تنظیم pH، آزمون های شیمی تجزیه و واکنش های کمپلکسومتری کاربرد دارد.
یکی از کاربردهای متداول آمونیاک، تهیه بافر آمونیاک و آمونیوم کلرید برای تیتر EDTA و اندازه گیری سختی آب است. بوی تند و بخارات آمونیاک می توانند باعث تحریک چشم و دستگاه تنفسی شوند؛ بنابراین استفاده از آن در هود شیمیایی توصیه می شود.

8. اتانول

اتانول یکی از شناخته شده ترین حلال های آلی در آزمایشگاه است. این ماده در گریدهای مختلف مانند صنعتی، آزمایشگاهی، آنالیتیکال و HPLC عرضه می شود. اتانول برای حل کردن ترکیبات آلی، شستشوی ظروف، ضدعفونی سطوح و استخراج مواد مختلف استفاده می شود.
اتانول 70 درصد در بسیاری از محیط های آزمایشگاهی برای ضدعفونی کردن میز کار و تجهیزات استفاده می شود. اتانول ماده ای اشتعال پذیر است و باید دور از شعله، جرقه، حرارت و مواد اکسید کننده نگهداری شود.

9. متانول

متانول یک حلال آلی قطبی است که در آنالیزهای دستگاهی، به ویژه HPLC، کاربرد فراوانی دارد. این ماده در استخراج ترکیبات آلی، تهیه فاز متحرک، شستشوی تجهیزات و برخی واکنش های سنتزی استفاده می شود.
متانول نسبت به اتانول سمیت بیشتری دارد و تماس پوستی، استنشاق بخارات یا بلع آن می تواند خطرناک باشد. هنگام کار با متانول باید از دستکش مناسب، عینک ایمنی و هود شیمیایی استفاده شود.

10. استون

استون یک حلال آلی فرار و بسیار پرکاربرد در محیط های آزمایشگاهی است. این ماده برای پاک کردن چربی، جوهر، برخی پلیمرها و آلودگی های آلی از سطح شیشه آلات و تجهیزات استفاده می شود.
سرعت تبخیر بالای استون باعث می شود که برای خشک کردن سریع برخی ظروف یا قطعات مناسب باشد. با این حال، اشتعال پذیری بالای آن نیازمند نگهداری در کابینت مواد قابل اشتعال است.

11. پتاسیم پرمنگنات

پتاسیم پرمنگنات یک ماده اکسید کننده قوی با رنگ بنفش تیره است. این ماده در روش های پرمنگناتومتری، تعیین برخی ترکیبات احیا کننده، تصفیه آب و انجام آزمایش های شیمی تجزیه استفاده می شود.
محلول پتاسیم پرمنگنات باید در ظرف تیره و دور از نور نگهداری شود، زیرا نور می تواند پایداری آن را کاهش دهد. همچنین این ماده نباید با ترکیبات آلی یا مواد قابل اشتعال تماس داشته باشد.

12. نقره نیترات

نقره نیترات یک معرف مهم در شیمی تجزیه است که برای شناسایی و اندازه گیری یون های هالیدی، به ویژه یون کلرید، کاربرد دارد. در حضور یون کلرید، نقره نیترات رسوب سفید رنگ نقره کلرید ایجاد می کند.
این ماده در روش موهر، ولهاد و سایر روش های تیتر رسوبی مورد استفاده قرار می گیرد. نقره نیترات به نور حساس است و باید در بطری های تیره رنگ نگهداری شود. تماس آن با پوست ممکن است لکه های تیره ایجاد کند.

13. اتیلن دی آمین تترا استیک اسید

EDTA یک عامل کمپلکس کننده است که با یون های فلزی مانند کلسیم، منیزیم، آهن، روی و مس پیوند تشکیل می دهد. این ماده در تعیین سختی آب، اندازه گیری یون های فلزی و برخی آزمایش های بیوشیمی کاربرد مهمی دارد.
در آزمایشگاه های آب و فاضلاب، محلول استاندارد EDTA معمولا برای تیتر کردن یون های کلسیم و منیزیم استفاده می شود. برای انجام دقیق این آزمایش، استفاده از شناساگر مناسب مانند اریوکروم بلک T و بافر آمونیاکی ضروری است.

14. فنل فتالئین

فنل فتالئین یکی از شناساگرهای رایج در تیتر اسید و باز است. این ماده در محیط اسیدی بی رنگ است و در محیط بازی به رنگ صورتی یا ارغوانی تغییر می کند. محدوده تغییر رنگ فنل فتالئین معمولا در pH حدود 8.2 تا 10 قرار دارد.
این شناساگر برای تیتر کردن اسیدهای قوی با بازهای قوی و برخی تیترهای اسید ضعیف با باز قوی کاربرد مناسبی دارد. محلول فنل فتالئین اغلب در اتانول تهیه می شود.

15. سدیم کلرید

سدیم کلرید از پرکاربردترین نمک های آزمایشگاهی است. این ماده در تهیه محلول های استاندارد، آزمایش های هدایت الکتریکی، مطالعات اسمزی، بیوشیمی، میکروبیولوژی و تنظیم قدرت یونی محلول ها کاربرد دارد.
در بسیاری از آزمایش های زیستی و سلولی نیز از محلول های نمکی حاوی سدیم کلرید استفاده می شود. برای کاربردهای حساس، باید گرید مناسب مانند Analytical Reagent یا گرید زیستی انتخاب شود.

نکات مهم در خرید و نگهداری مواد شیمیایی آزمایشگاهی

برای خرید مواد شیمیایی آزمایشگاهی، فقط توجه به نام ماده کافی نیست. لازم است موارد زیر نیز بررسی شوند:

• گرید ماده شیمیایی مانند Laboratory، Extra Pure، AR، ACS، HPLC و USP
• درصد خلوص و مشخصات فنی درج شده در Certificate of Analysis
• برند تولید کننده و اعتبار تامین کننده
• شماره بچ یا Batch Number
• تاریخ تولید و تاریخ انقضا
• شرایط نگهداری اعلام شده در برگه SDS
• نوع بسته بندی و مقاومت ظرف در برابر نور، رطوبت یا خوردگی
• سازگاری ماده با سایر ترکیبات موجود در انبار

تمام مواد شیمیایی باید دارای برچسب واضح شامل نام، فرمول، درجه خلوص، تاریخ دریافت، تاریخ باز شدن و علائم خطر باشند. همچنین مواد ناسازگار مانند اسیدها، بازها، مواد اکسید کننده و حلال های قابل اشتعال نباید در کنار یکدیگر نگهداری شوند.

جمع بندی

مواد شیمیایی آزمایشگاهی پرکاربرد شامل اسیدها، بازها، حلال ها، نمک ها، شناساگرها و معرف های تخصصی هستند. موادی مانند اسید کلریدریک، اسید سولفوریک، سدیم هیدروکسید، اتانول، متانول، EDTA، نقره نیترات و پتاسیم پرمنگنات در بسیاری از آزمایشگاه ها کاربرد روزانه دارند.
انتخاب گرید مناسب، رعایت اصول ایمنی، استفاده از تجهیزات حفاظت فردی و نگهداری اصولی مواد، تاثیر مستقیمی بر کیفیت نتایج آزمایشگاهی دارد. در واقع، ماده شیمیایی باکیفیت و درست نگهداری شده، نیمی از مسیر رسیدن به نتیجه قابل اعتماد است؛ نیم دیگر هم دقت کارشناس است که هیچ بطری و برندی جای آن را پر نمی کند.